معرفی دستگاه ها و گوشه های موسیقی ایرانی
۱. دستگاه همایون :
همایون یکى از بزرگترین دستگاهها مىباشد که محبوبیّت خاصّى بین مردم ایران دارد. همایون آوازى است باشکوه، مجلل، آرام و در عین حال بسیار زیبا و دلفریب.
برطبق قول "مرحوم روحالله خالقی": همایون ناصحى است مشفق و مهربان که با کمال شرم و آزرم با مستمعین خود مکالمه و درد دل مىکند و با بیانى شیوا چنان نصیحت مىکند و پند مىدهد که هیچ سخنران را این مهارت و استادى نیست.
از گوشه های مهّم دستگاه همایون می توان به: درآمد، موالیان، شوشتری، چكاوك، بیداد، بیداد كت، نی داود، طرز میگلی، بختیاری، نوروز صبا نفیر فرنگ، آشور آوند، دنا سری، ابوالچپ، راوندی، راز و نیاز ... اشاره كرد.
* نام رنگ دستگاه همایون كه در ردیف موسیقی ایرانی موجود می باشد فرح نام دارد.
بیات اصفهان :
آواز اصفهان یکی از آوازهای پنجگانهی موسیقی سنتی ایران است. برخی این دستگاه را جزء دستگاه شور و برخی آنرا از متعلقات همایون دانستهاند.آواز اصفهان از آوازهاى قدیمی ایران است. آوازى است جذاب و گیرا با ریتمى بین شادى و غم.
از گوشه های مهّم مقام بیات اصفهان می توان به:
درآمد، نغمه، بیات شیراز، خجسته، بیات درویش حسن، جامه دران، بیات راجه، عشاق، سوز و گداز و ... اشاره كرد.
۲. دستگاه ماهور:
ماهور طبیعىترین گام و اساس موسیقى فرنگى است. ماهور آوازى است با وقار و ابهت و شوکت خاصى به شنونده القا مىکند و آهنگساز براى بیان شجاعتها و دلیرى از این آواز استفاده مىکند. ماهور چون قرین موسیقى فرنگى است، بین جوانان جایگاه خاصى دارد؛ امّا در مجموع آواز ماهور طربانگیز و شاد مىباشد.
گوشه های مهّم دستگاه ماهور عبارتند از:
درآمد، کرشمه، آواز، مقدمه داد، مجلس افروز، خسروانی، دلکش، چهارمضراب و فرود، خاوران، طربانگیز، نیشابورک، نصیرخانى(طوسی)، چهارپاره(مرادخانی)، فِیلی، ماهور، صغیر، آذربایجانی، حصار ماهور(آبول)، زنگوله، نغمه زیرافکنه، نیریز، شکسته، عراق، نهیب، مُحَیِّر، آشورآوند، اصفهانک، خرین، کرشمه، زنگوله، راک هندی، راک کشمیر، راک عبدالله، کرشمه راک، صفیر راک، ساقىنامه، کشته، صوفىنامه، رنگ حربی، رنگ شَلَخو، رنگ یک چوبه.
۳. سه گاه:
سه گاه از نغمه های قدیم ایران بوده و ریشهی كاملاً ایرانی دارد. البته سه گاه در میان ترك ها استعمال زیادی دارد و آنها در خواندن این آواز مهارت زیادی دارند. امّا فارسی زبانان آن را طور دیگری می خوانند، در هر دو آواز با حزن و اندوه همراه است و تاثیر و تالم بسیاری دارد.
از گوشه های مهم این دستگاه عبارتند از:
درآمد، كرشمه، نغمه، زابل، مخالف، مغلوب، مویه، شكسته مویه، تخت طاقدیس، حدی، رجز، پهلوی، حزین، حاجی حسنی، نغمه مخالف، زنگ شتر، شاه خطایی ...
* رنگ دستگاه سه گاه كه در ردیف موسیقی سنتی ایران وجود دارد به نام دلگشا است.
۴. چهارگاه:
سهگاه و چهارگاه با یکدیگر پیوستگى خاصى دارند. اینگونه رابطه بین هیچ دو دستگاه دیگر وجود ندارد. تمامى گوشههاى سهگاه را مىتوان در چهارگاه با تغییر مقام اجرا نمود. البته چهارگاه چند گوشهی مخصوص بخود دارد که در سهگاه اجرا نمىشود. از طرفى مقامهاى این دو دستگاه به قدرى با یکدیگر متفاوتند که مىتوان گفت هیچ دو مقامى در موسیقى ایرانى اینگونه باهم فرق ندارند. چهارگاه از نظر علمى مهّم ترین مقام موسیقى ایرانى است. این آواز نمایندهی جامع و کاملى از تمام حالات و صفات موسیقى ایرانى است. به طورى که تمام صفات عالى و ممتاز گامهاى ایرانى را مىتوان در چهارگاه به طور یکجا پیدا کرد.
درآمد، پیش زنگوله، نغمه، زنگ شتر، زابل، مویه، مخالف، مغلوب، حصار، حاجی حسنی، حدی، پهلوی، رجز، منصوری.
* رنگ های چهارگاه که در ردیف موسیقی ایرانی وجود دارد: لزگی، متن، حاشیه، شهرآشوب
۵. راست پنجگاه:
این دستگاه در بین دستگاهها از همه کمتر اجرا مىشود. بعضى موسیقىدانها معتقدند که این دستگاه به قصد تعلیم بنا شده است. راست پنجگاه ترکیبى است از سایر مقامها و در این آواز مىتوان به تمام مقامهاى ایرانى وارد شد. از این رو مىتوان تمام احساساتى که در دستگاههاى موسیقى ایرانى است را با راست پنجگاه ایجاد نمود. راست پنجگاه آواز کاملى است؛ زیرا داراى تمام حالات و صفات آوازهاى دیگر نیز هست.
گوشه های مهّم دستگاه راست پنجگاه عبارتند از:
درآمد، درآمد دوم، زنگ شتر، زنگوله، نغمه، خسروانی، روحافزا، پنجگاه، سپهر، عشاق، نیریز، بال کبوتران، بیات عجم، بحر نور، قرچه، مُبَرقَع، طرز، ابوالچپ، لیلى و مجنون، راوندی، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، ماوراءالنهر، نفیر، فرنگ.